Menu

 

انواع روش‌های تأمین مالی خارجی

 

الف. روش قرضي

منظور از روش قرضی مکانیسمی است که طی آن از منابع مالی خارجی به شکل وام استفاده می‌گردد به‌گونه‌ای که برگشت اصل و سود منابع دريافتي توسط سيستم بانكي و يا دولت (وزارت امور اقتصادي و دارايي) تضمين می‌شود. روش قرضی می‌تواند شامل هریک از منابع زیر باشد:

 

  1. وام (فاینانس): منظور استفاده از تسهیلات مالی خارجی قابل‌ارائه توسط بانک‌های تجاری خارجی، مؤسسات اعتباردهنده خارجی و مؤسسات بیمه اعتبار صادراتی (ECA) می‌باشد. به این روش تأمین مالی، روش اعتبار خریدار (buyers credit) میگویند.
  2.  استفاده از وام‌های بانک‌های توسعه بین‌المللی نظیر  بانک توسعه اسلامی، بانک جهانی، بانک تجارت و توسعه اکو، بانک آسیایی زیرساخت، بانک توسعه آسیایی و ...
  3. بهره‌گیری از اعتبارات مالی خارجی که به شکل اعتبار فروشنده (sellers credit) ارائه می‌گردد.

 

ب. روش غير قرضي

منظور از روش غیر قرضی مکانیسمی است که به‌موجب آن سرمایه‌گذار خارجی به اتکای منابع در اختیار و پس از انجام مطالعات توجیهی مربوط به طرح، نسبت به سرمایه‌گذاری اقدام می‌نماید. در این روش برگشت اصل و سود حاصل از سرمایه‌گذاری تضمين نمی‌شود و ريسك برگشت سرمايه به عهده سرمایه‌گذار است. روش غیر قرضی می‌تواند شامل هریک از موارد زیر باشد:

  1. سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی FDI
  2. سرمایه‌گذاری غیرمستقیم FPI
  3. سرمایه‌گذاری به شکل مشارکت بخش‌های خصوصی – عمومی ppp. سرمایه‌گذاری در قالب ترتیبات قراردادی مانند مشارکت مدنی – بیع متقابل – ساخت، بهره‌برداری و واگذاری و ... از انواع روش‌های سرمایه‌گذاری به شکل بخش‌های خصوصی –عمومی می‌باشد.

 

 

به‌منظور تبیین مناسب‌تر موضوع و توضیح بیشتر تفاوت‌های موجود بین روش تأمین مالی قرضی و غیر قرضی مراتب به شکل جدول ذیل ارائه می‌گردد.

 

 مقايسه انواع روش‌های تأمین مــالي از خارج                                                                                                                                            

 

روش قرضی (وام)

 

روش غیر قرضی (سرمایه‌گذاری)

 

كليه ریسک‌های مربوط به طرح بر عهده دریافت‌کننده منابع مالی

 

ریسک‌های تجاري بر عهده سرمایه‌گذاری خارجي

 

تضمين بازپرداخت تمام منابع دريافتي و سود و هزینه‌های مترتب بر آن توسط نظام بانکی و دولت (نهایتاً تقبل كليه ریسک‌ها توسط دولت)

 

پوشش ریسک‌های تجاری (مصادره، ملي كردن، وضع قوانين و مقررات مخل) توسط دولت

 

الزام به بازپرداخت وام (بدون ارتباط با اجرا يا عدم اجراي طرح)

 

بازگشت سرمايه پس از اجرا و به سودآوري رسيدن طرح و از محل عوايد حاصل از فروش محصولات آن

 

امکان استفاده نامناسب از منابع دريافتي

 

استفاده مناسب از منابع دريافتي به دليل منافع سرمایه‌گذار و نظارت هیئت سرمایه‌گذاری خارجي

 

داراي آثار منفي بر شاخص‌های اعتبار مالي كشور و تضعیف‌کننده پتانسيل اخذ وام از خارج

 

داراي آثار مثبت بر شاخص‌های اعتبار مالي كشور و مشوق ورود سرمايه خارجي بيشتر

 

 

 

 

الف. روش قرضی تأمین مالی خارجی:

 

درروش استقراضی، کشور سرمایه پذیر وامی را از کشور یا موسسه وام‌دهنده دریافت می‌کند و مکلف است که در سررسیدهای مقرر اقساط را بپردازد. در این روش‌، موسسه وام‌دهنده هیچ‌گونه ریسکی را نمی‌پذیرد و تمام ریسک‌ها متوجه وام‌گیرنده است؛ روش‌های قرضی که می‌توان از آن‌ها به‌عنوان وام نام برد عمدتاً با تضمین بازپرداخت همراه می‌باشند. وجه مشخصه این روش‌ها آن است که بازپرداخت منابع مالی از سوی دولت یا بانک‌های تجاری تضمین می‌شود. به‌عبارت‌دیگر ریسک برگشت سرمایه متوجه اعتباردهنده یا تأمین‌کننده منابع مالی نیست و دریافت‌کننده منابع مالی از طریق ضامن که همان دولت یا بانک تجاری می‌باشد، ضمانت‌نامه‌ای مبنی بر تعهد بازپرداخت منابع در سررسید یا تعهد جبران خسارت براثر قصور دریافت‌کننده منابع به تأمین‌کننده منابع مالی ارائه می‌کند. کلیه وام‌های تضمینی خارجی، تسهیلات اعتباری و فاینانس و ... که توسط بانک‌های خارجی، سازمان‌های پولی و مالی غیر بانکی، بانک‌های توسعه‌ای بین‌المللی و منطقه‌ای مانند بانک توسعه اسلامی، بانک جهانی، سایر مؤسسات مالی و حتی دولت‌ها تدارک می‌شود، در این طبقه‌بندی جای می‌گیرند. منابع مالی موضوع این طبقه‌بندی به خاطر تضمینی که بر آن مترتب است در تراز پرداخت‌های کشور به‌عنوان بدهی دولت و سیستم بانکی مؤثر می‌باشند.

 

 

ب. روش‌های غیر قرضی تأمین مالی خارجی

قبل از ورود به بحث اصلی تأمین مالی خارجی به روش غیر قرضی (سرمایه‌گذاری خارجی) لازم می‌داند برخی تعاریف مرتبط با موضوع که طی ماده 1 قانون تشویق و حمایت سرمایه‌گذاری خارجی به آن‌ها اشاره‌شده است به شرح ذیل بپردازد.

 

تعریف سرمایه‌گذار خارجی:

اشخاص حقیقی یا حقوقی غیر ایرانی و یا ایرانی می‌باشند که با استفاده از سرمایه با منشأ خارجی قصد سرمایه‌گذاری در کشور را دارند.

 

تعریف سرمایه خارجی:

مفاد ماده مربوطه قانون تشویق و حمایت سرمایه‌گذار خارجی انواع سرمایه اعم از نقد یا غیر نقدی که توسط سرمایه‌گذار خارجی به کشور وارد می‌شود و شامل موارد زیر می‌گردد را شناسایی نموده است:

الف. وجوه نقدی که به‌صورت ارز قابل‌تبدیل، از طریق نظام بانکی یا دیگر طرق انتقال وجوه که مورد تائید بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران باشد، به کشور وارد می‌شود.

ب. ماشین‌آلات و تجهیزات

ج. ابزار و قطعات یدکی

د. حق اختراع، دانش فنی

ه. سود سهام قابل‌انتقال سرمایه‌گذار خارجی

و. سایر موارد مجاز با تصویب هیئت دولت

 

تعریف سرمایه‌گذاری خارجی:

عبارت از به‌کارگیری سرمایه خارجی در یک بنگاه اقتصادی جدید یا موجود به‌منظور تولید و ارائه کالا و خدمات و یا توسعه بنگاه موجود با هدف انتقال فنّاوری و دانش فنی می‌باشد.

توضیحاتی اجمالی در خصوص برخی تعاریف مندرج در قانون مرتبط با بحث سرمایه‌گذاری خارجی طی سطور فوق بیان شد، علی ایحال تعاریف مربوطه در ارتباط با روش‌های غیر قرضی تأمین مالی خارجی به شرح زیر ارائه می‌گردد.

همان‌گونه که مطلع‌اند تعاریف و دسته‌بندی‌های مختلف و متفاوتی از روش‌های سرمایه‌گذاری خارجی در ادبیات مربوطه تبیین گردیده است که در این گفتار چند نمونه از روش‌های غیر قرضی تأمین مالی به شرح زیر بیان می‌گردد.

روش‌های غیر قرضی مزبور عبارت‌اند از:

 

1- سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی بر اساس تعریف کنفرانس سازمان ملل در مورد تجارت و توسعه (آنکتاد) عبارت است از ایجاد و کسب منافع پایدار برای اشخاص حقیقی و حقوقی کشور در یک فعالیت اقتصادی (سهامداری در شرکت‌ها و ...) واقع در کشور دیگر، به‌نحوی‌که این منافع پایدار دلالت بر وجود رابطه بلندمدت میان سرمایه‌گذاری مستقیم از یکسو و موضوع سرمایه‌گذاری از سوی دیگر داشته باشد.

بر پایه این تعریف سرمایه‌گذار بایستی بر مدیریت موضوع سرمایه‌گذاری تأثیرگذار باشد، به این مفهوم که کل یا بخشی از سهام شرکت در اختیار وی قرار داشته باشد.

صرف‌نظر از تعریفی که ارائه گردید مراجع و مؤسسات بین‌المللی مربوطه و نیز قوانین و مقررات سرمایه‌گذاری کشورها تعاریف بعضاً متفاوتی را ارائه نموده‌اند. چه‌بسا ممکن است تعریفی که در قانون تشویق و حمایت سرمایه‌گذاری خارجی ایران از سرمایه‌گذاری مستقیم و یا سرمایه‌گذاری غیرمستقیم خارجی ارائه گردیده است از حیث حجم و حدود پوشش متفاوت از تعاریف دیگر باشد.

در برخی تقسیم‌بندی‌های ارائه‌شده از سرمایه‌گذاری خارجی، سرمایه‌گذاری از طریق ترتیبات قراردادی را در برابر سرمایه‌گذاری مستقیم قرار می‌دهند درحالی‌که هریک از روش‌های مربوطه سرمایه‌گذاری در قالب ترتیبات قراردادی می‌تواند سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی هم تلقی بشود. در یک تعریف کلی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی عبارت از سرمایه‌گذاری یک شرکت یا شخص حقیقی در کشور هدف یا کشوری دیگر جهت تولید و تجارت خدمات یا محصول خاص و با هدف کسب منفعت و سود می‌باشد.

 

مزايا و ضرورت سرمايه‌گذاري خارجي:

سال‌هاست که کشورهای معتبر دنیا در این زمینه بر اهمیت و استفاده از سرمایه‌گذاری خارجی برای دستیابی به رشد پایدار اقتصادی تأکید داشته‌اند. بر پایه اهمیت موضوع، سرمایه‌گذاری خارجی نقش بسیار بارزی در این خصوص داشته است. لذا به‌منظور تبیین مزایای سرمایه‌گذاری خارجی و حصول به درک مناسب موضوع، مراتب منافع سرمایه‌گذاری ازنظر کلان و خرد، فهرست‌وار به شرح زیر ارائه گردیده است:

 

مزایای سرمایه‌گذاری از منظر كلان و حاكميتي:

 

  • كمك به توسعه اقتصـادي پايدار در كشـور
  • خلـق فرصت‌های شغـلي جديد
  • افزايش ميزان صـادرات
  • افزايش درآمدهاي مالياتي
  • بالا رفتن حاشيه امنيت ملي به دليل ذينفع شدن سرمایه‌گذاران و بنگاه‌های خارجي در ثبات اقتصادي كشور
  • تأمین بخشي از منابع مالي موردنیاز اجراي پروژه‌ها در كشور به‌عنوان جايگزين يا مكمل منابع داخلي

 

 

مزایای سرمایه‌گذاری از منظر خرد و شركتي

 

  • توليد كالاهاي باكيفيت و قابل‌رقابت در سطح بین‌المللی و ملي
  • تأمين منـابع مـالي موردنیاز جهت اجراي پروژه‌ها
  • دسترسي به بازارهاي صادراتي جديد
  • ارتقاي مهارت‌های مديريتي
  • انتقال فناوري و استفاده از دانش روز در توليد محصول
  • ايجاد ظرفيت نهادي در سطح بنگاه و زمينه تبدیل‌شدن به شركتي بزرگ و سرمايه فرست

 

 

2- سرمایه‌گذاری در قالب مشارکت عمومی – خصوصی و یا ترتیبات قراردادی

سال‌های متمادی است که سرمایه‌گذاری در قالب و چارچوب مشارکت عمومی و خصوصی در کشورهای پیشرو در این زمینه رایج بوده است. استفاده از این روش باهدف جذب منابع مالی بخش عمومی و خصوصی و تا حدی اجرای طرح‌های زیر بنایی که دولت‌ها بعضاً قادر به تأمین منابع مالی موردنیاز نبوده‌اند، مرسوم گردیده است. این قالب روش‌های متفاوت سرمایه‌گذاری را در برمی‌گیرد.این روش‌ها عبارت‌اند از:

 

 

الف. بیع متقابل:

 

تعریف:

قرارداد بیع متقابل یک قرارداد دوجانبه است؛ بدین‌صورت که حقوق و تعهدات مربوط به فروش تجهیزات و تکنولوژی در قرارداد اولیه و تعهدات مربوط به فروش محصول ناشی از به‌کارگیری تجهیزات مذکور، در قرارداد بیع متقابل درج می‌شود و طرفین معامله به ترتیب نقش فروشنده و خریدار را بر عهده می‌گیرند. در ماده ۲ آیین‌نامه چگونگی قراردادهای بیع متقابل غیرنفتی، بیع متقابل چنین تعریف‌شده است: «بیع متقابل یا معاملات دوجانبه به مجموعه‌ای از روش‌های معاملاتی اطلاق می‌شود که به‌موجب آن سرمایه‌گذار تعهد می‌کند که تمام یا بخشی از تسهیلات مالی (نقدی و غیر نقدی) را برای تامین کالاها و خدمات موردنیاز، شامل کالاهای سرمایه‌ای یا واسطه‌ای یا مواد اولیه یا خدمات برای ایجاد، توسعه، بازسازی و اصلاح واحد تولیدی یا خدماتی، در اختیار سرمایه پذیر قرار دهد و بازپرداخت تسهیلات، شامل اصل و هزینه‌های تبعی آن را از محل صدور کالا و خدمات تولیدی سرمایه پذیر دریافت کند.

 

مزایا:

- غلبه بر مشكل كمبود ارز خارجي و صرفه‌جویی در ذخاير ارزي

- غلبه بر مشكل عدم تعادل تراز پرداخت‌ها، چه تراز پرداخت‌های دوجانبه یا از تراز پرداخت‌های كلي

- بازاريابي و نفوذ در بازارهاي جديد و شبکه‌های توزيع بین‌المللی

- صادر كردن كالاهاي صنعتي بجاي سنتي

- افزايش اشتغال

- حفظ سطح واردات لازم براي توسعه

 

 

محدودیت‌ها:

- كندي معاملات (ضرورت يافتن خريدار و فروشنده با علايق مكمل)

- بالا رفتن هزينه معاملات به دلیل دخالت واسطه‌های متعدد

- محدوديت در انتخاب منابع عرضه واردات

-تعيين قيمت بر مبناي چانه‌زنی نه قیمت‌های بین‌المللی معمولاً چون نياز تولیدکنندگان در کشورهای درحال‌توسعه و لذا قيمت قرارداد اوليه بيشتر و قيمت محصول متقابل كمتر

 

ب.روش‌های ساخت، بهره‌برداری و واگذاري (BOT)

 

تعریف:

به یک‌شکل از روش سرمایه‌گذاری تأمین مالی پروژه‌ای به‌طور ساختاریافته که با اعطای امتیاز از سوی دولت‌ به‌ شرکت‌های بخش خصوصی (کنسرسیومی از شرکت‌ها) برای احداث تأسیسات و طرح‌های زیرساختی و زیربنایی که معمولاً توسط دولت ساخته و بهره‌برداری می‌گردد اطلاق می‌گردند. در این روش سرمایه‌گذار فرصت می‌یابد تا با استفاده از سرمایه در اختیار نسبت به اجرای طرح و بهره‌برداری از آن طی یک دوره زمانی مشخص موردتوافق اقدام نموده و سپس نسبت به واگذاری آن پس از استحصال اصل سرمایه و عواید حاصله اقدام نماید. با توجه به تعریف فوق، حوزه مورداستفاده این شیوه حوزه‌هایی نظیر احداث جاده و راه‌آهن، فرودگاه و بندرها، نیروگاه‌ها و شبکه توزیع برق، سد و شبکه آبیاری، شبکه مخابرات و پستی، فاضلاب و جمع‌آوری زباله و ... می‌باشد.

 

مزایا:

  • ورود حجم عظيم سرمايه و منابع به كشور
  • اشتغال‌زایی در ابعاد بسيار بزرگ (به‌ویژه در مرحله ساخت)
  • آزاد شدن منابع عمومي تخصیص‌یافته به طرح‌های زيربنايي براي استفاده در ساير حوزه‌های داراي اولويت
  • اجرای طرح و حفظ كنترل دولت بر عرصه‌های راهبردي نظير مخابرات، نيرو و... از طریق به‌کارگیری روش‌های مشمول و متضمن مرحله واگذاري به دولت
  • امكان خصوصی‌سازی در ابعاد وسيع در بخش زیرساخت‌ها از طریق به‌کارگیری روش‌های مشمول و متضمن مالکیت بخش خصوصی
  • افزايش كارايي و كاهش هزینه‌های توليد و ارتقاي کیفیت آن به دليل جايگزيني بخش خصوصي با بخش دولتي

 

محدودیت‌ها:

  • ساختار پیچیده مالی، حقوقی و اجرایی (نیازمند آموزش و استفاده از مشاورین خارجی)
  • هزینه‌های قابل‌توجه مطالعات و ارزیابی‌های داخلی و استفاده از مشاورین خارجی و برگزاری مناقصات و ...
  • محدود بودن تعداد علاقه‌مندان به استفاده از این روش سرمایه‌گذاری خارجی در کشورهای درحال‌توسعه به‌واسطه هزینه‌های بالا و خواب سرمایه طولانی و ... (اثر بر توان چانه‌زنی، قیمت تمام‌شده، تضمین‌های موردنیاز و ...)

 

 

روش‌های دیگر مشابه با روش ساخت بهره‌برداری و واگذاری که در قالب مدل مشارکت عمومی خصوصی مورداستفاده قرار می‌گیرند و هرکدام چارچوب قراردادی متفاوتی دارند عبارت از موارد ذیل می‌باشند:

  1. ساخت، مالکیت، بهره‌برداری، واگذاری
  2. ساخت، مالکیت، بهره‌برداری
  3. ساخت، اجاره/لیزینگ، واگذاری
  4. بازسازی، بهره‌برداری، واگذاری
  5. توسعه، بهره‌برداری، واگذاری
  6. ...

 

 

طرف‌های عمده در پروژه‌های B.O.T

 

  1. امتياز دهنده، دولت يا شرکت‌های دولتي
  2. امتياز گيرنده، صاحب‌امتیاز (Concessionaire)؛ كنسرسيومي از شرکت‌ها كه وظيفه تأمین مالي و ايجاد پروژه را بر عهده‌دارند.
  3. سرمایه‌گذار (تأمین مالي كننده يا حامي مالي) (Sponsors يا Lenders)
  4. پيمانكاران يا سازندگان تأسیسات (Contractor)
  5. بهره‌بردار (Operator)

 

 

 

پوشش‌های حمايتي براي پروژه‌های B.O.T. در ايران:

 

  1. قانون تشويق و حمايت سرمایه‌گذاری خارجي

این قانون حمایت‌ها و تسهیلات متعددی را برای پوشش ریسک‌های سیاسی سرمایه‌گذاری ارائه می‌نماید. سرمایه‌گذاری در هریک از قالب‌های مزبور می‌تواند از حمایت‌های دولت و مرجع مربوطه (سازمان سرمایه‌گذاری و کمک‌های اقتصادی و فنی ایران) بهره‌مند شود.

  1. ضمانت‌نامه دولت (حسب مورد)

منظور از ضمانت دولت عبارت از حمایت‌ها و تضمین مندرج در ماده 6 قانون الحاق موادی به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت و آیین‌نامه اجرایی ذی‌ربط می‌باشد.

 

قراردادهای کلیدی در روش‌های BOT

 

قرارداد ساخت و اجرا

قرارداد تسهیلات مالی

قرارداد خرید محصول

قرارداد بهره‌برداری و نگهداری

                                                                                                                    

پ. مشارکت مدنی

 

تعریف (Civil Partnership):

یک روش غیر سهمی سرمایه‌گذاری است و عبارت از قراردادی است که به‌موجب آن دو یا چند شخص (حقیقی و یا حقوقی) به‌منظور سرمایه‌گذاری مشترک و تقسیم سود و زیان، حقوق خود را در میان می‌گذارند و مالک بخشی از مجموعه موردنظر می‌شوند.

 

ویژگی‌ها:

مؤسسات، انجمن‌ها و تشکیلاتی که به‌منظور هدف‌های اجتماعی و اخلاقی تشکیل می‌شوند (نظیر سازمان‌های غیردولتی حمایت از محیط‌زیست، مادران، کودکان بی‌سرپرست) حتی با کسب عواید برای انجام اهداف خود، شرکت تجارتی نیستند اما شرکت مدنی محسوب می‌گردند.

ازآنجاکه این مشارکت‌ها ذیل یکی از انواع شرکت‌های مذکور در قانون تجارت قرار نمی‌گیرند فاقد شخصیت حقوقی مستقل هستند.

در مشارکت مدنی ارتباط شخصیتی شرکا با مال مشاع محو نمی‌شود درحالی‌که در شرکت‌های تجاری، شخصیت جمعی شرکا که از آن به‌عنوان «شخصیت حقوقی» یاد می‌شود مالک مال می‌گردد.

 

انواع:

 

مشارکت در ساخت

در این نوع مشارکت مدنی سازنده و مالک شریک خواهند شد و در آن مالک صاحب زمین بوده و سازنده اقدام به ساخت‌وساز خواهد کرد. همچنین ممکن است در ساخت‌وساز نیز باهم مشارکت کنند؛ زیرا اموال موضوع اصلی قرارداد است

قرارداد مشارکت مدنی خصوصی

نوع دیگری از مشارکت‌های مدنی، مشارکت مدنی خصوصی است. این قرارداد بین مالک و عامل منعقد می‌شود که طرف اول قرارداد را مالک و طرف دوم را عامل گویند.

سرمایه این نوع مشارکت مدنی به‌صورت مساوی از طریق طرفین تأمین می‌شود. مالک باید شش‌دانگ کامل ملک خود را بدون دریافت هیچ مبلغی در اختیار این قرارداد طبق زمان مشخص‌شده در آن قرار دهد. عامل به‌عنوان مدیریت داخلی این مشارکت مدنی در نظر گرفته خواهد شد و بابت مدیریت خود هیچ نوع حقوق و مزایایی را دریافت نخواهد کرد.

قرارداد مشارکت مدنی با بانک

یکی دیگر از انواع مشارکت‌ مدنی، قرارداد مشارکت مدنی با بانک است. این نوع قرارداد یکی از رایج‌ترین نوع قرارداد مشارکت مدنی است. افرادی که بخواهند برای تقویت کار خود از طریق قرارداد مشارکت مدنی با بانک شراکت کنند باید اطلاعاتی همچون میزان سرمایه موردنیاز، موضوع مشارکت، مدت مشارکت، هزینه و فروش، سهم سود پیشنهادی و همچنین وثیقه‌هایی برای حسن انجام کار را باید به بانک مربوطه تحویل نمایند

 

 

 

 

 


 

 

 

دی ان ان